بن سای (بونسای)

[Asal Banoo]

مقدمه ای بر بن سای (بونسای)

تاریخچه:
کاشت در گلدان برای تغذیه و یا استفاده دارویی به قدمت تاریخ بشر است و هزاران سال سابقه دارد اما استفاده از گیاه گلدانی به عنوان تزئینی و زیبایی به ندرت صورت می گرفته است. پس از شروع استفاده از گیاه گلدانی به عنوان زینت و زیبایی به یکباره هنر تولید گیاهان مینیاتوری در چین به ظهور پیوست. نقاشی روی دیوار در 200 سال پیش از میلاد و حمل درخت و درختچه و سنگ توسط کارگزاران و مستخدمین حکومتی موید و شاهد این پدیده هنری است. امروزه پس از 2000 سال از آن تاریخ تولید درختان بونسایی یکی از هنرهای متداول چین و خاور دور است.

ژاپن و بونسایی:
فرهنگ و فلسفه و هنر چینی در قرنهای 11 و 12 و خصوصأ مکتب " ذن " در زندگی همسایه خود ژاپن تاثیر فراوان گذاشت و به نظر می رسد بونسایی توسط راهبان این مکتب به ژاپنی ها آموخته شده باشد. بونسایی هم از نظر معنوی و هم زیبایی ظاهری به شدت در ژاپن گسترش یافت و ظرافت و معنویت و زیبایی آن در قرن سیزدهم توسط راهب های بودیسم مورد توجه قرار گرفت و تقدس خاصی پیدا کرد و همزمان هنربونسایی در بین مردم عادی نیز شایع گردید و درختان وحشی بصورت بونسایی تربیت می شدند. متخصصین شروع به تهیه و گسترش وسایل نمودند و در بعضی موارد بجای اینکه به زیبایی ختم گردد به تغییر شکل ناخواسته و نا مطلوب تبدیل می گردیدند.

[Asal Banoo]

بونسایی جدید:
بونسایی مانند همه فعالیتهای غیر ضروری بشردر دوران های مختلف دست خوش تغییرات بوده است. در اواسط قرن 17 فعلیتهای بونسایی محدود به گل کاملیا و سپس آزالیا و هرسالی واریته ای از گلها مورد طرح قرار می گرفتند. طبق اسناد باقی مانده 162 واریته آزالیا و 200 نوع کاملیا مورد نظر بونسایی قرار گرفت.
در مقطعی از زمان چنان توجهات به گیاهان ابلق قرار گرفت که تقریبأ بقیه رنگها و واریته ها به بوته فراموشی سپرده شدند. و این دوران تا اواسط قرن هجدهم دوره شکل گیری و نظم پذیری و قانونمند شدن بونسایی می دانند.
در اواخر قرن هجده در 1892 اولین گردهمایی هنرمندان بونسایی کار در یکی از رستوران های توکیو برگزار شد و در سال 1928 اولین نمایشگاه گیاهان بونسایی در موزه هنرتوکیو شکل گرفت. مطالعه دقیق روی شکل گیاه و چگونگی خروج شاخه از تنه و بطور کلی عادات رشد از جمله دستاوردهای این دوران است.
بولتن ها و بروشورها و جزوات فراوانی راجع به این مطالب به رشته تحریر درآمد و از نظر فرهنگی و گسترش این هنر پیشرفت های فراوانی حاصل گردید . بونسایی در اواخر قرن نوزدهم شکل صنعتی بازرگانی به خود گرفت و صدها متخصص حرفه ای را به جامعه هنرمندان عرضه کرد.

سبک چینی و ژاپنی:
سهم ژاپنی ها در بونسایی اشاعه و گسترش آن در غرب و سازه های زیبایی شناختی است و در این بین عمومیت دادن به هنر بونسایی و خارج نمودن از حوزه هنری چند هنرمند خاص از تلاش های چینی ها است. ضرب المثل های فراوان، داستانهای اسطوره ای و شکل دادن گیاهان به اشکال مختلف و عجیب و غریب پرنده و حیوان و اژدها از خصوصیات بونسایی چین است و تولید و شکل دهی ریشه ها و تنه ها با اشکال حیوانات هنوزدر چین حالت مسابقه ای دارد. بونسایی چینی برگرفته از قدرت خیال و داستانهای اسطوره ای اژدهای آتشین و مارهای هیکل مند و مارپیچ است. اما عقیده ژاپنی ها درباره بونسایی اینست که کل طبیعت را باید دوست داشت نه جزئی ازآن و این ایده در یک درخت به تمام معنی در یک بشقاب خلاصه می گردد.

[Asal Banoo]

غرب و بونسایی:
در نمایشگاه 1878پاریس شکل حک شده بونسایی روی گلدان سرامیکی که مدال طلای ژاپنی ها را به خود اختصاص داد به معرض نمایش گذاشته شد اما اخبار و اطلاعات بیشتری که حاکی از بونسایی قبل از دوره ویکتوریا در اروپا باشد در دسترس نیست . اما داستانهایی مربوط به یک درخت کوچک مارپیچ در بین مردم رواج داشته است.
بعد از جنگ جهانی دوم سوغات ژاپنی دیپلماتهای غربی به کشورشان گیاهان بونسایی بود. بعضی از غربی ها ابراض علاقه شدیدی به آموختن فن بونسایی نشان دادند و اثرهایی خلق کردندکه هنوز زنده و پابرجاست. مهاجرین رانده شده از ژاپن سهم بسزایی دراشاعه و گسترش این هنر در کالیفرنیای آمریکا داشتند.
تنوع در فرهنگ و آب و هوای کشورهای غربی تحول عظیمی در هنر بونسایی به جای گذاشت و تکنیک و سبک های جدیدی عرضه شده است. یک نوع انجیر استرالیایی و کاج اسکاتلندی در غرب کمک عظیمی به این هنر نمودند. امروزه دهها سمینار و نمایشگاه و جلسات سخنرانی در این باره در غرب برقرار است و این هنر را روز به روز بهتر و بیشتر در معرض عموم می گذارند.

[Asal Banoo]

Bonsai واژه‌ای ژاپنی است و به گیاهانی گفته می‌شود که با وجود داشتن اندازه‌ی بزرگ در طبیعت، برای نگهداری در محیط کوچک سازش یافته‌اند. این کلمه از دو واژه‌ی Bon به معنی سینی یا گلدان کوچک و Sai به معنی درخت یا گیاه تشکیل شده است.

هنر پرورش بن سای هزاران سال پیش در چین رونق پیدا کرد. چینی‌ها احترام خاصی برای آن قائل هستند. نگاره‌های بسیاری از این هنر در کتیبه‌های باستانی چین وجود دارد. وجود بن سای و طبیعت در خانه از نظر مکتب بودائیسم، مفاهیم خاصی هم دارد. کم کم این هنر از چین به ژاپن رسید. ژاپنی‌های خلاق به توسعه و تکمیل آن پرداختند. هم اکنون چین و ژاپن از مهمترین صادر کنندگان بن سای هستند.
پرورش بن سای در واقع نوعی نگارگری روی گیاهان زنده است. هنرمند با حالات خاصی که به گیاه خود می‌دهد ضمن الهام از طبیعت، با بیننده صحبت می‌کند. بیشتر این گیاهان ظاهری کهنسال دارند. انسان با تماشای این درختان خود را در کنار طبیعت بکر جنگل احساس خواهد کرد. مشاهده‌ی تغییرات فصل‌ها از ویژگی‌های جذاب بن سای‌های خزان‌دار است.

تنوع گونه‌های گیاهی، بومی و منطقه‌ای بودن برخی گیاهان، زیبایی درختان کهنسال و ... سبب شده است تا کشورهایی از جمله ایالات متحده، آلمان، ایتالیا، هند، کانادا و ... به پرورش بن سای روی بیاورند. البته چین و ژاپن از نظر کیفیت و کمیت تولید، همچنان در رتبه‌ی نخست قرار دارند.

[Asal Banoo]

بن سای چیست؟

بـن سـازی از دو کـلمـه bon بـه معنـی گلـدان و sai بـه معنـی درخت تشکیـل شـده اسـت،یعنی درختانی که در گلدان پرورش داده میشوند. ارتفاع درختان بن سای معمولاً از 20 سانتی متر و حداکثر70 سانتی متر ##### نمی کند. در منطقـه گرمسیـر و مرطوب آسیای خاوری در جنوب چیـن، تایـوان، تایلند، سنگاپور وهنگ کنگ بـن سای وجـود دارد و نمونه هایی از کاشت گیـاهـان درخـت انجیـر و گیاهان تیره چـای ودیگر گیـاهـان خانـگی جهت دکوراسیون خانه ها وجود دارد که از مکتب بودایی الهـام گـرفته شـده و رابطـه انسان وگیاه را نشان می دهد.

در این مکتب هنر بن سای رابطه گیاه و انسان روحانی است بیان می کند هنر بن سای نشان داد که درختان جنگلی را که آورد نشان به خانه ها مانند یک رویا بود آن را به واقعیت پیوست.در حال حاضر می بینیم که می توان هر درخت زیبای جنگلی را با هنر بن سای در بالکن خانه ها و داخل خانه ها به صورت دکوری زیبا نگهداری نمود. با این هنر نه تنها درختانی که هیچوقت فکرشان را نمی کردیم آنها را در خانه ببینیم، مشاهده می کنیم بلکه از زیبایی آنها می توان در دکوراسیون منازل و ایجاد فضای سبز مناسب استفاده نمود.
یکی از مزایای دیگری که هنر بن سای دارد، با صرف وقت و دقت عملی که افراد روی پرورش آنها به کار می برند، وقت آنها به بطالت نمی گذرد و برای افراد مسن و بیکار می تواند سرگرمی سالمی باشد و نه تنها از سبزی و طراوت درخت اسفاده می کنند بلکه با این سرگرمی از افسردگی و بطالت زندگی فاصله بگیرند.

چرا بن سای؟

بن سای پیوندی است بین هنر و باغبانی پرورش دهندگان بن سای ازانواع خلاقیت،مهارت و حس زیبا شناسی در این هنر استفاده می کنند تا بتوانند یک نقاشی و یک مجسمه زیبا را که با طبیعت و تغییر شکل یافته سیمایی بی نظیر می سازد که در تمام فصول سال قابل استفاده است.

بن سای بر خلاف هنرهای دیگر که یکبار تکمیل می شوند و ثابت می مانند، این هنر به شکل چهار بعدی در تمام فصول سال قابل توسعه و اصلاح است.بدین معنی که پرورش دهندگان بن سای نقاشی منظره چوبی درختان را که با طبیعت ترکیب شده اند را می توانند در تمام فصول سال تغییر دهند اما نقاشی روی تابلو ثابت است.

در واقع بن سایکاران، طراحی و کاشت را توام می کنند.خیلی از هنرمندان، بن سای را به دلایل مختلف دوست دارند، بعضی تصور می کنند که بن سای یک هنر است و عده ای عقیده دارند که یک تخصیص باغبانی است، و بعضی نیز آنرا یک سرگرمی خوبی می دانند.

پرورش دهندگان بن سای، طبیعت وسیع را در یک جای کوچک جا داده و از زمان و مکان استفاده مفید می کنند. حتی اگر شخصی در یک آپارتمان کوچک زندگی کند، می تواند با طبیعت ارتباط خود را حفظ کند و با پرورش یک یا دو درخت در بالکن و حیاط کوچک منظره طبیعی را داشته باشد بن سای به سن و تخصیص خاص بستگی ندارد و کسانی از آن لذت می برند که در این راه گام برداشته باشند.

[Asal Banoo]

بونسایی به چه چیزی نمی گویند؟

+ بونسایی گیاهی نیست که از نظر توارثی پاکوتاه باشد.
+ برای پاکوتاه شدن آن هیچ راه و روش و تجزیه مواد به صورت آنی وجود ندارد.
+ برای کوتاه شدن و ماندن هیچ حمله ای نمی توان کرد. در حقیقت بونسایی گیاهی است که شرایط محیطی آن یعنی، نور، آب و مواد غذایی و هوا و نگهداری از نظر کیفی و کمی تنظیم مانند گیاه بزرگ و معمولی با رعایت نسبتها است.

از نظر لغت شناسی ترجمه ژاپنی آن (درخت در گلدان) است. اما درطول تاریخ خود تعاریف زیادتری برای آن اظهار گردیده است.

همخوانی گلدان و گیاه چه از نظررنگ، جنس، اندازه و بافت دارای اهمیت زیادی است و در حقیقت هرکدام دیگری را تائید و تعریف می کنند و مکمل یکدیگر هستند.
درحقیقت بونسایی عبارتست از تعادل بین ریشه و اندام هوایی و به همین علت باید شاخه های موجود شکل داده شوند و آنهایی که اضافی هستند هرس شوند و تحت رژیم غذایی و نگهداری خاص خود قرار گیرند.
گیاه بونسایی تحمل حمله قارچها و حشراتی مانند شته ها را ندارد و همانند درختان بزرگ نمی تواند از خود مقاومت نشان دهد و یا قدرت ریشه های آن در آب یابی ازذرات خاک و جذب آن در حد اندام خودش کم و کوچک است و نمی تواند غذای خودش را مانند درختان بزرگ از تجزیه کودهای حیوانی بدست آورد.

با تمام این این توضیحات باید اعتراف کنم که نام بونسایی به عنوان یک هنر بسیار مشکل مطرح شده که مسلمأ صحت ندارد و آن طوری هم که فکر می کنید مشکل نیست فقط لازم است همان معنی بونسایی که ذکر شد را بخاطر بیاورید( درختی در یک گلدان ). اگر این جمله را به خوبی درک کردید متوجه خواهید شد نگهداری از یک بونسای خیلی دشوارتر از یک گیاه معمولی آپارتمانی نیست.

[Asal Banoo]

تفاوت گیاهان بن سای شده با گیاهان معمولی

بن ساي به علت رشد در يك محيط محدود، از نظر تبادلات غذايي، اندكي با گياهي كه در باغچه يا جنگل رشد مي كند متفاوت است. يك درخت ريشه‌ي خود را براي جذب مواد غذايي در خاك گسترش مي‌دهد و شاخساره‌ي آن با توجه به ميزان مواد غذايي و نور و ... كه از محيط مي‌رسد، رشد مي‌كند. درخت تا جايي كه ريشه توانايي ارسال مواد غذايي به بالا را دارد، قد مي‌كشد. بعد از آن درخت كم كم رو به پيري رفته و سرانجام خواهد مرد. اما در بن ساي اين‌طور نيست. ميزان تبادلات ريشه و اندام هوايي در بن ساي، به پرورش دهنده آن بستگي دارد. اين ميزان هرچه بيشتر باشد، بن ساي بلندتر مي‌شود و بر عكس.

نكته‌ي مهم در بن ساي تعادل ميان اندام‌ها (زميني و هوايي) است. زماني كه اين تعادل در محيط يك گلدان ايجاد شود، مي‌توان گفت كه گياه به بن ساي تبديل شده است.

تفاوت ديگر بن ساي با گياه معمولي عمر بيشتر آن است. چون ريشه و شاخساره‌ي بن ساي دائم در حال هرس شدن هستند، همواره توليد اندام‌هاي جوان مي‌كنند. ريشه هم به علت كوتاه بودن قد درخت براي ارسال مواد غذايي زياد دچار مشكل نمي‌شود.